با سلام به دوستان گرامی...
خوشبختانه توفیقی حاصل شد و بخش موزه و کتابخانه سایت راه اندازی شد. در اولین مرحله تعداد 80 اثر متعلق به قرن اول تا سیزدهم هجری بر اساس تاریخ ساخت طبقه بندی شده و در معرض دید علاقه مندان قرار گرفته اند. در بخش کتابخانه نیز مقالاتی پیرامون مبانی نظری هنرهای اسلامی تحت فرمت های word و PDF تنظیم شده و آماده استفاده می باشند. جهت بازدید از بخش های فوق به لینک های زیر مراجعه کنید. حق یارتان
موزه مجازی هنرهای اسلامی
کتابخانه دیجیتالی هنرهای اسلامی

نقاشی قهوه خانه نوعی نقاشی روایی رنگ روغنی با مضمونهای رزمی، مذهبی و بزمی است که در دوران جنبش مشروطیت بر اساس سنتهای هنر مردمی و دینی و با اثرپذیری از نقاشی طبیعت گرایانه مرسوم آن زمان، به دست هنرمندانی مکتب ندیده پدیدار شد. خاستگاه و زمینه ساز این هنر نقاشی، سنت کهن قصه خوانی و مرثیه سرائی و تعزیه خوانی در ایران بوده است و پیشینه اش به قرنها پبش از پدید آمدن قهوه خانه می رسد.

نقاشي قهوه خانه، بازتابي اصيل و صادق از هنر هنرمنداني عاشق، تنها و دلسوخته است. هنرمنداني مظلوم و محروم از تبار مردم ساده دل و آيينه صفت كوچه و بازار، آناني كه از پس قرنها سكوت، زير سقف تاريك قهوه خانه ها در خلوت عارفانه تكيه ها و حسينيه ها، در سر هر كوي و برزني، چشم در چشم مردم دوختند و در محفل پر انس و الفت آنان، بغض معصومانه شان را يكباره شكستند. در ستايش راستي ها و مردانگي ها نقشها زدند و حكايت كژيها و پليديها كردند. رنگ سرخي نشاندند بر تن بوم و ديوار كه گويي لخته لخته خونهاي خشكيده مظلوميتهاي از ياد رفته بود و رنگ سبزي گزيدند به پاس ياد بهار سر سبز و پر طراوت روح و انديشه راستان و آزادگاني كه در جان و دل و خيال و باور مردم قرنهاي قرن، نسل به نسل، سينه به سينه، تا به روزگارشان به يادگار مانده بود و چه جاودانه و هميشه پايدار و ماندني.

هنرمنداني عاشق و صادق آمدند، با كوله باري از محنت و تنهايي و دلتنگي، با چشماني خيس و پر گريه به دشت سرخ كربلا رفتند، به ياري آزادگان، رو سوي شاهنامه نهادند، همه يلان و پهلوانان آزاده اين مرز و بوم را به ياري طلبيدند، همرزم رستم شدند، همراز سياوش مظلوم.

هنرمنداني دلسوخته و وارسته، در اين روزگار آستين بالا زدند تا كه ذوق و هنر بي ادعايشان پاسخي بر شور و شيدايي و بيداري مردم باشد و غيرتي در خلق هنري سراسر شيفتگي و خلوص، آن هم به جبران روزگاران دراز سكوت و بي اعتنايي ها و آن همه  تحقيرها و ناديده انگاشتنهاي ذوق و اعتقاد و باور مردم، مردمي كه هميشه الهام دهنده اصلي باروري و استمرار هنر و فرهنگ اين ديار بوده اند.

نقاشي قهوه خانه  پديده اي نوظهور در تاريخ نقاشي اين ديار بود كه همراه با حفظ تمامي ارزشهاي منطقي هنر مذهبي و سنتي ايران، به ضرورت نياز و خواست مردم و به پاس احترام به باورهاي مردم متولد شد. مردمي كه شمايل مقدس امامان بزرگوارشان، تصاوير حماسه هاي جانبازي و ايثار پيشوايان ديني شان را، نه به دليل آذين و نقش و نگاري، كه به دليل حرمت ايمانشان و برآوردن نذر و نيازشان مي خواستند. مردمي كه در راستاي گذر زمان، يلان و آزادگان شاهنامه حكيم توس را از خيال به نقش مي طلبيدند، تا مگر در همدلي و مونسي با راستان و پهلوانان شاهنامه، غرور ملي از كف رفته خويش را باز يابند و رستمي را طلب مي كردند تا مگر بيايد و داد از بيدادگران زمانه شان بگيرد.

در چنين روزگاري بود كه هنرمندان بي ادعا، مقابل ديوار قهوه خانه ها و در ايوان حسينيه ها و تكيه ها و بر سكوي گود زورخانه ها نشستند و گوش به سخن نقالان دادند و چشم در چشم مداحان دوختند، رنگها را ساييدند و كاسه هاي سفالي و شكسته شان را پر از رنگ كردند، هر چه را كه شنيدند و در دل داشتند بر تن ديوار و بوم نقش زدند، نقشي تنها به مدد خيالشان و خيالي به گستره و وسعت تمامي قصه  ماندن و بودن خاكشان و استقامتي به بلنداي آرمانهاي تبار و اجدادشان. خيالي كه چون در چهار ديواري بسته و بي نور قهوه خانه ها به نقش مي نشست، بي شمار دريچه هاي پر نور سرزمينهاي پرآفتاب رزمگاه هاي نبرد را بر روي همگان مي گشود، خيالي كه هنرمندان عاشق را به دشت كربلا مي برد، در نيم روز نبردي جاودانه و ابدي در چشم تاريخ، خيالي كه خون سرخ سياوش را چون بر زمين تفته و خشك بدگمانيها و تهمتها مي ريخت، دشتي از سبزه و گل مي آفريد. اين همه حقيقت ذهن گرا و خيال پرداز نقاش ايراني، جستجوي معنوي او در پي دنيايي سواي دنياي مادي را بايد مديون تفكر و الهامي دانست كه در دوران ظهور و شكوفايي اسلام، سبب ساز نوعي وحدت و خلوت و عبادت هنرمندان اين سرزمين مي شود، تا جايي كه انگار پس از اين زمان، هنرمند نقاش، بيش از آنچه در انديشه آفرينش و كار و خلاقيت هنري باشد، دل به رياضت و اتصال در برابر خالق اين جهان مي سپارد، همان انگيزه و شور و حالي كه به عنوان مثال تذهيب كار مخلص را وا مي دارد تا به درازاي عمرش، تنها در تذهيب صفحه اي از كتاب خدا، پايداري ايمان و عشقش را نشان دهد. اما تحول نقاشي ايراني به مفهوم و معيار امروزي اش، جدا از عرفان هنر تذهيب، سواي افسون و اعجاز نقشهاي پر رنگ و زيباي كاشيكاري و ساير هنرهاي بومي و سنتي، بدان هنگام شكل مي پذيرد كه با افسانه هاي ملي و بومي پيوند مي خورد. در اين پيوند مبارك، بي ترديد انديشه عالمانه حكيم توس، فردوسي بزرگوار، نقشي اساسي و كار ساز دارد. چه نقاشان با ذوق به مدد حكايات شاهنامه و با به تصوير درآوردن آنها، به سهم و توان خويش، بر حفظ و نگهداشت ميراث پر بار فرهنگ ايراني اداي دين مي كنند.

سواي استمرار و ادامه حيات هنر اسلامي و سنتي ايران به همت و عشق هنرمندان شيفته در اين زمان، تولد و تبلور هنر جمعي از نقاشان گمنام و بي ادعاي كوچه و بازار تحت نام و عنوان شمايل نگاران و پرده كشان، چه بسا كه بار ديگر به دليل ضرورت ايستادگي در برابر دسايس فرهنگي و هنري بيگانگان بايد رويدادي جدي و  كارساز تلقي شود. در اين حركت نوپاي هنري كه نخست، تاپ چنداني در برابر هنر پر زور ندارد، جمعي نقاش صاحب ذوق پا به پاي تعزيه داران و گويندگان ذكر مصيبت كربلا، پرده هايي نسبتا عريض و طويل را عرصه نمايش نقش و نشانه هاي حماسه كربلا مي سازند، ديگر بار ايمان و خيال و ذوق يكي مي شوند، هنر نقش و نقاشي هنرمندان مردمي، گرچه در برابر زرق و برق نقاشي نقاشباشي هاي درباري ايراني و فرنگي چندان رنگ و بويي ندارد، اما به دليل محتواي ارزشمند و پرتقدسش، آرام آرام جايگاهي معتبر در برابر هنر رسمي و تشريفاتي آن روزگار مي يابد.

با تولد جنبش مشروطيت، همگام با بيداري افكار عامه و رشد و تعالي انديشه هاي آزاديخواهانه، هنر مردمي به يكباره جاني تازه مي گيرد. مباني اصيل و سازوكار فرهنگ مذهبي و سنتي اين ديار با حمايت مردم بيدار دل، آبرو و اعتبار تازه مي يابد.

مردم به دنبال قهرمانان و آزادگان گمگشته خويش مي گردند، در پي بيان زبان دلشان، خيالها و آرزوهاي تحقير شده و از ياد رفته شان. همين است كه ترانه هاي سراسر لطف و زيباي عاميانه بر سر هر كوي و برزني بر لبها جاري مي شود. قصه ها و افسانه هاي كهن، رواجي دوباره مي يابند. ادبيات و هنر تشريفاتي و غريبه به چشم و دلشان، در غوغاي اين همه شور و التهاب جا خالي مي كند. مداحان و نقالان، در حسينيه ها و تكيه ها و قهوه خانه هاي رو به رشد پايتخت و شهرهاي كوچك و بزرگ، سهمي والا در حفظ اين همه شور و شيدايي و بيداري دارند. هم آنان هستند كه همراه مردم، نقاشان و هنرمندان غريب و تنها و محروم خود را صدا مي كنند تا بيايند و نقش آزادگان و راستان را بر پهنه بوم و ديوارهاي سياه و دودگرفته قهوه خانه ها، بر سقف مه آلوده گرمابه ها، در فضاي پرتقدس حسينيه ها و تكيه ها و بر پرده هاي پاك پرده داران، آشكار و جاودانه سازند.

نقاشی قهوه خانه را ار لحاظ موضوع کلی آنها می توان به دو دسته تقسیم کرد: نقاشی های مذهبی و نقاشی های غیر مذهبی. نقاشی های مذهبی مجموعه ای از چهره های پیشوایان و بزرگان دین و مذهب و صحنه هایی از جنگ ها و نبردهای معروف پیامبر اسلام و حضرت امیر المؤمنین و وقایع کربلا را در بر می گیرد. نقاشی های غیر مذهبی مجموعه ای بزرگ از داستان های رزمی و بزمی ایرانی را شامل می شود که حاوی رخداد ها افسانه ای، حماسی، تارخی و چهره هایی از شاهان و قهرمانان شاهنامه و صحنه هایی از میدان های نبرد و عرصه های عشق ورزی و دلدادگی قهرمانان و بزم گاه های پادشاهان است.

حسین قوللر آقاسی، فرزند استاد علی رضا نقش انداز کاشی و پارچه و محمد مدبر از پیشکسوتان نقاشی قهوه خانه ای به شمار می آیند.  پس از قوللر آقاسی و مدبر، شاگردانشان مانند فتح الله آقاسی، عباس بلوکی فر، حسن اسماعیل زاده و حسین همدانی راه استادانشان را ادامه دادند. در زیر با تعدادی از این هنرمندان آشنا می شوید:

o حسین قوللر آغاسی
o محمد مدبر
o عباس بلوکی فر
o حسن اسماعیل زاده

منابع :
نقاشی قهوه خانه / هادی سیف /موزه رضا عباسی / 1369 
قهوه خانه های ایران / علی بلوکباشی/ دفتر پژوهشهای فرهنگی / 1375

با سلام به دوستان عزیز... چند ماهی هست که به منظور انجام یک کار پژوهشی و بهره گیری از منابع کتابخانه آستان قدس در مشهد اقامت دارم. به دلیل محدودیت زمان و فشردگی کارهام نتونستم مطلب جدیدی رو منتشر کنم. اما خوشبختانه کارهام در مشهد رو به پایان هست و تا چند هفته دیگه به تهران بر می گردم و می تونم فرصت بیشتری رو به سایت اختصاص بدم و ان شاء الله دوباره در خدمت شما خواهم بود. البته بخش لینکهای روزانه در طول این مدت به روز خواهد شد. از این فرصت استفاده می کنم و پیشاپیش فرارسیدن عید غدیر را به دوستان تبریک عرض می کنم. تا بعد

در ایران، ساختن مزار یکی از شیوه های معمول برای بزرگداشت بزرگان مذهبی یا رجال و افراد مهم اجتماعی یا کشوری بود که به ویژه از دوره ایلخانی به بعد بیشتر از گذشته مورد توجه قرار گرفت. در دوره گورکانیان هند که آنان را می توان در برخی زمینه ها وارث تیموریان دانست، به ساختن مزار برای بزرگان به صورت بارزی توجه شد. در واقع، فرهنگ ساختن مزار و مقبره برای درگذشتگان توسط مسلمین به هند راه یافته است. زیرا پیش از ورود مسلمانان به هند، بسیاری از هندی ها اجساد مردگان را می سوزاندند و شیوه ای برای تجلیل بزرگان خود نداشتند. در این دوران، شماری مزار نیز برای بانوان دربار ساخته شد که تاج محل یکی از آن ها به شمار می آید.
تاج محل آرامگاه ارجمند بانو ملقب به ممتاز محل، همسر محبوب پنجمین پادشاه گورکانی موسوم به شاه جهان است. ممتاز محل در 1040 ه.ق. درگذشت و آرامگاه او میان سالهای 1049 تا 1065 هجری قمری برپا شد. امپراتور جایگاهی را در کنار رود جمنا برگزید. وی قصد داشت برای خود نیز آرامگاهی در کران دیگر رود و برابر آن بسازد و این دو بنا را با پلی به یکدیگر متصل سازد به نشانه آنکه پیوند او و همسرش از جریان زمان هم در می گذرد. قرار بود که بر خلاف نمای تاج محل که از مرمر سفید بود، آرامگاه شاه از مرمر سیاه باشد. اما سرنوشت بر این شد که آرامگاه دوم هرگز برپا نشود و امپراتور در کنار همسرش آرام گیرد.

تصویر بزرگتر	تصویر بزرگتر

هنگامی که ممتاز محل درگذشت،  امپراتور داغدیده طراحان ، مهندسان و استادکاران را از هند ، ایران و آسیای مرکزی گرد آورد تا آرامگاهی را بسازند که آخرین دستاورد معماری مغولان اعظم گردید. در آرامگاه تاج محل جملگی سنت های معماری آسیای مرکزی، ایران و هند به طور هماهنگ و موزون تلفیق یافته و بیشترین تأکید بر تناسبات هندسی عمارت شده است. این اثر دارای پیشینه های چندی از آرامگاه همایون بوده است. وی که دومین امپراتور گورکانی هند بود به ایران تبعید شد. او در بازگشت به هند، گروهی از هنرمندان ایرانی را با خود به همراه برد. بنا بر این شگفت انگیز نیست که تاج محل از الگوهای ایرانی و میراث معماری هندو بهره گرفته باشد. 

بنای آرامگاه برروی دو صفه روی هم قرار گرفته است. صفه اول 374 *141 و صفه دوم 120 *120 ذراع است. ساختمان مزار با طرح هشت بهشت طراحی و ساخته شده است. هشت بهشت یا هشت جنة نام نوعی طرح معماری است که بر اساس آن به طور معمول در وسط نقشه بنا یک فضای مرکزی غالبا گنبدی شکل وجود دارد که از مرکز آن چهار محور تقارن عبور می کند.
در دو طرف شرقی و غربی عمارت مزار، دو ساختمان کاملا همانند به صورت متقارن ساخته شده است . بنایی که در سمت غرب عمارت قرار گرفته، مسجدی است که از سه گنبدخانه و سه ایوان ترکیب شده است. در جبهه شرقی مزار بنایی مشابه مسجد ساخته شده که مهمانخانه مجموعه است و در همه خصوصیات کالبدی مانند مسجد است به جز آنکه محراب ندارد و بر روی  سنگفرش آن شکل جانماز ایجاد نشده است.
در بالای عمارت تاج محل، گنبد امرودی (گلابی) شکل قرار دارد که دو پوسته است. ارتفاع گنبد اصلی از روی صفه بیش از 50 متر است. در چهار طرف گنبد اصلی، چهار عدد طاقی با گنبد کوچک قرار دارد. وجود چهار گنبد کوچک در چهار سوی گنبد اصلی، سنت  و شیوه ای است که آن را در مقبره امیر اسماعیل سامانی در بخارا می توان ملاحظه کرد. بنا بر این، خصوصیت مزبور را می توان از ویژگی های معماری ایرانی دانست.

تصویر بزرگتر	تصویر بزرگتر

چهار منار در چهارگوشه صفه عمارت مزار وجود دارد. این خصوصیت را باید به معماری گورکانی نسبت داد. ساختن چهار منار در چهارگوشه یک عمارت در دوره تیموری رایج شد و در دوره گورکانی و به ویژه در تاج محل، آنها را به صورت مستقل از ساختمان، در چهار گوشه صفه ساختند. وجود چهار منار در گوشه های صفه موجب شکل گیری فضایی بصری - روانی شد که عمارت مزار در میان آن اهمیت ویژه ای یافته است، زیرا افزون بر خصوصیات حجمی یگانه و ممتاز آن، تمام سطح آن را با سنگ مرمر سفید پوشانده اند، در حالی که سطح صفه اول و نیز مهمانخانه و مسجد واقع در دو سوی آن را با سنگ سرخ پوشانیده اند. در جلوی عمارت آرامگاه، باغی مربع شکل ساخته شده است. مربع یکی از شکل های کامل و به ویژه یکی از شکل های مهم و مقدس در فرهنگ طراحی معماری و شهری در ایران است. عرصه باغ نیز با طرح چهارباغ که یکی از مهمترین الگوهای طراحی باغ ایرانی است، ساخته شده است. در این شیوه، عرصه باغ توسط دو معبر متقاطع به چهار قسمت تقسیم می شد. هر یک از این چهار عرصه نیز دوباره به چهار قسمت تقسیم می شد و این روند تا جای ممکن ادامه می یافت و فضای هر سطح با درختان و گلهای متنوع پوشانده می شد.

دروازه با شکوه ورودی باغ و مزار با نام جلوخان ، در وسط جبهه متصل به باغ قرار گرفته است و طرحی تقریبا مانند هشت بهشت اما به شکلی ساده دارد. جلوخان نوعی فضای شهری به حساب می آید که غالبا به عنوان فضایی رابط میان یک فضای معماری و یک فضای شهری مانند بازار، معبر یا میدان مورد استفاده قرار می گرفته است. در طراحی مجموعه تاج محل، اصل سلسله مراتب  (توجه به نحوه ترتیب، تنظیم و استقرار عناصر بر اساس اهمیت معنوی و نمادین فضاها) مورد توجه بوده است. 
در این مجموعه، حرکت شخص از دنیوی ترین نماد (بازار) آغاز می شود و به اخروی ترین نماد مجموعه (مزار) منتهی می شود. در این بین، میدان جلوخان فضایی رابط و برزخ گونه بین بازار و مزار (دنیا و آخرت) است. حضور مزار در باغ را نیز می توان استعاره ای از حضور انسان در بهشت دانست. توجه به اصول تقارن، مرکزیت و ریتم نیز از دیگر ویژگی های این مجموعه است که آن را این چنین ارزشمند ساخته است.
در متون تاریخی به نام معمار این مجموعه اشاره نشده است اما در برخی از متن های متأخر، از شخصی به نام استاد عیسی نام برده شده که بعضی او را اهل شیراز و عده ای وی را اهل استانبول دانسته اند. برخی از پژوهشگران نیز به یک نسخه خطی اشاره کرده اند که در آن به «استاد عیسی شیرازی نقشه نویس» و «امانت خان شیرازی طغرانویس» اشاره شده است. علاوه بر این، در برخی از متون به شخصی به نام استاد احمد لاهوری اشاره شده است. هرچند که وجود یک معمار لاهوری در طراحی تاج محل به معنی فقدان یک یا چند معمار ایرانی نیست. زیرا می توان اظهار داشت که طراحی و ساخت این مجموعه عظیم و با شکوه، تنها توسط یک معمار صورت نپذیرفته است و به احتمال زیاد چند نفر معمار و عده کثیری هنرمند در این کار مشارکت داشته اند.

منابع :
هنر اسلامی : زبان و بیان/ تیتوس بورکهارت/ مسعود رجب نیا/ سروش/.1365
تداوم طراحی باغ ایرانی در تاج محل/ حسین سلطان زاده/ دفتر پژوهش های فرهنگی/ 1378

یکی از بارزترین وجوه هنرهای اسلامی ، جاودانگی آنهاست. روح هنر اسلامی به زمان تعلق ندارد. نقش ها  و حجم ها گویی از ازل بوده و تا ابد خواهند بود. بی شک این پرسش برای بسیاری از علاقه مندان به هنر اسلامی پیش آمده است : ریشه این جاودانگی و سرزندگی کجاست؟ تردیدی نیست بخشی از آن به واسطه بی زمانی آیین اسلام  و تلاش هنرمندان مسلمان برای بازنمایی جمال الهی بوده است و اینکه آنچه می آفرینند شایسته آیین جاودانه شان باشد. اما در مواجهه با آثاری که در حوزه تمدنی ایران مطرح می شوند این فضا را به گونه ای خاص تر و پررنگتر احساس می کنیم. اغلب آثارشاخص هنر اسلامی که در مرزهای  تمدن های هم جوار قرار گرفته اند خاستگاه ایرانی دارند که تاج محل هند نمونه بسیار خوبی از آنهاست. ریشه این تفاوت را باید در روح اساطیری ایران باستان و باورهای ایرانیان جستجو کرد. تا کنون در زمینه شناخت اساطیر ایران باستان کتاب های متعددی به چاپ رسیده است اما اخیرا کتابی با عنوان سرور دانای آسمان ها منتشر شده که از آثارپیشین متمایز است. این کتاب با دیدی هنری به موضوع می نگرد و در جای جای آن، تصاویری از نگاره های نسخه های خطی و آثار فلزکاری و معماری گنجانده شده که ما را در درک هرچه بهتر مطالب یاری می دهند. خوشبختانه تصاویرکتاب هم از دوران باستان و هم از دوران اسلامی انتخاب شده اند و همراه با تاریخ گذاری و گاه توضیحی مختصر، مجموعه مناسبی را شکل داده اند. این کتاب توسط گروه نویسندگان - تونی آلن، چارلز فیلیپس و مایکل کریگان- نگارش یافته و ترجمه آن توسط زهره هدایتی و رامین کریمیان صورت پذیرفته است.

بخش اول کتاب باعنوان جهان ایرانی به طور مختصر به معرفی موقعیت جغرافیایی ایران می پردازد و سپس گزیده ای از تاریخ ایران زمین ازدوره پیش از تاریخ تا وقوع انقلاب اسلامی را به اختصار مرور می نماید. در انتهای این فصل مطلبی با عنوان پژواک امپراتوری به معرفی تخت جمشید می پردازد و تصاویری چند از این بنای عظیم را ارائه می کند.
بخش دوم این کتاب  افسانه های جهان آغازین نام دارد که در آن با باورها و اعتقادات ایرانیان باستان، نظام اساطیری آن دوران، روایت آفرینش جهان، ایزدان آیینی و شاهان میرنده زمینی از کیومرث تا گشتاسب، آشنا می شویم. در انتهای این بخش جهت آشنایی مخاطبان با باغ های ایرانی، مطلب کوتاهی با عنوان عطیه بهشت گنجانده شده است.
بخش سوم کتاب با عنوان شعله های خرد به معرفی زرتشت و آیین وی اختصاص یافته است. زاده شدن زرتشت، باورهای زرتشت، روایت آفرینش در کیش زرتشتی ، نبرد اهورامزدا با اهریمن، آفرینش میرایان ، اعتقاد زرتشت پیرامون زندگی پس از مرگ و اعتقاد به منجی آخر الزمان (سوشیانت)  در این بخش مورد بررسی قرار گرفته اند. در انتهای این بخش مطلبی با عنوان نقش های کمال در خصوص نقش و نگارها در هنر اسلامی آورده شده است.
حماسه شاهان عنوان بخش چهارم کتاب است که به معرفی شاهنامه فردوسی اختصاص یافته است. زال و رودابه، تولد رستم، رستم و سهراب، سودابه و سیاوش، نبرد رستم با اکوان دیو، جنگهای ایران و توران، جنگهای کیخسرو، نبرد اسفندیار با اژدها، مرگ رستم ، اسکندر جهان گشا و به قدرت رسیدن اردشیر از جمله مطالب ارائه شده در این فصل هستند. در پایان این بخش و در مطلبی با عنوان جادوی آسمانی با سیمرغ، پرنده اسطوره ای ایران، و بازنمایی آن در آثار هنری آشنا می شویم.
در پنجمین بخش کتاب با عنوان سرزمین داستان سرایان، برخی ازداستان های ایرانی پس از اسلام ( افسانه های هزار و یک شب، حکایت حسن بصری، ویس و رامین و خسرو و شیرین ) مورد بررسی قرار گرفته اند. روایت فردوسی از وارد شدن شطرنج به ایران دیگر مطلب این بخش از کتاب است.
بخش کوتاه و پایانی کتاب با عنوان میراث ایران که البته ساختار مشخص و منسجمی ندارد، به صورت پراکنده و بسیار مختصر به وضعیت فعلی زرتشتیان در جهان و تأثیر شاهنامه فردوسی و  افسانه های هزار و یک شب بر ادبیات غرب  اشاراتی دارد. در پایان کتاب، فهرستی از واژگان متن و معانی آنها و نیز نمایه نام ها ارائه شده است.
این کتاب توسط نشر نی در 152 صفحه با چاپ رنگی ، به تعداد 3300 نسخه و با بهای 8000 تومان منتشر شده است. 

با روی کار آمدن عباسیان 133 - 656) ه.ق) و حمایت ایرانیان، بغداد به عنوان نخستین مکتب نگارگری و تصویرگری کتب توسط خلفای عباسی مطرح گردید. در این دوران، نخستین نمونه های تصویرگری در کتب پس از اسلام، که بیشتر جنبه علمی و فنی داشت به وجود آمد.
بغداد، پایتخت عباسیان، در میان دو تمدن بزرگ واقع شده بود : ایران در شرق و امپراتوری بیزانس در غرب. از آنجا که اعراب فرهنگ تصویری قابل توجهی نداشتند، از آثار دو تمدن نامبرده الهام گرفتند و آثاری خلق نمودند که  در عین دارا بودن وجوه مشترک با هنر ساسانی، مانوی و بیزانسی، نمودی اسلامی نیز داشت. در نگاره های این دوره، چین و شکن جامه ها و هاله نورانی اطراف سر از هنر بیزانسی مایه گرفته شده اند. همچنین اغلب تأثیرات ساسانی، شامل نحوه بازنمایی حیوانات و نیز نقوشی نظیر نقش اناری، دو بال و بسیاری تزئینات دیگر می شوند که غالبا از آثار فلزکاری و گچبری دوران ساسانی برداشت شده اند و تأثیرات هنر مانوی بیشتر در تذهیبات قرآنی مشاهده می شود.

از خصوصیات نگاره های این دوره آن است که نقش ها و شکل جانوران و اشخاص قدری درشت تر ترسیم شده؛ اغلب کوتاه و پهن و اندام ها مشخص و صریح طرح شده است. در نگاره ها، رنگ زمینه یا اصلا به چشم نمی خورد و یا بسیار اجمالی است. رنگ هایی که در نگاره ها به کار رفته است معدود، اما تناسب آنها با یکدیگر بسیار دقیق و لطیف صورت گرفته است. این نگاره ها از صفحه جدا نیست و بخشی از متن به شمار می رود.

نگاره ای از کتاب الادویة المفردة - بغداد - 1224 میلادی

نخستین کتاب هایی که نقاشان بغداد به مصور ساختن آنها پرداختند، کتابهای علمی پیرامون مسائل پزشکی ، ستاره شناسی و مکانیک بود. در اوایل دوران فتح اسلامی، مصور سازی کتاب ها و نوشته های گیاه شناسی و دارویی، به ویژه کتاب هایی که به زبان یونانی بود از قبیل ماتریامدیکای دیوسکوریدوس رواج داشت. شاید در میان نسخه های دست نویسی که فرستادگان مأمون از بیزانس به بغداد آورند نیز نسخه هایی از دست نوشته های دیوسکوریدوس وجود داشته که تصاویر اصلی آن در نسخه ترجمه شده به عربی، باقی مانده است. نگاره های ترجمه عربی ماتریا مدیکا با عنوان الادویة المفردة که در نقاط مختلف جهان پراکنده است از آثار مکتب بغداد به شمار می آیند. این اوراق را غالبا به عبد الله بن فضل نسبت می دهند.
عرب ها پس از پیروزی یر سرزمین های مجاور، نخستین آگاهی های خود از دانش پزشکی را از مسیحیانی که تحت سلطه آنها در آمده بودند فرا گرفتند. این مسیحیان میراث علوم پزشکی یونانی را به اعراب انتقال دادند و پس از آغاز نهضت بزرگ ترجمه در نیمه قرن دوم هجری، کتاب های پزشکی یونانی به طور مستقیم از زبان یونانی و یا از طریق ترجمه های سریانی آن به زبان عربی برگردانده شد. یکی از نامدارترین مترجمین، حنین بن اسحاق، از نسطوریان حیره بود که بعدها پزشک دربار خلفای عباسی در بغداد گردید. طولی نکشید که گروه بزرگی از مترجمان در دوره عباسی، و به ویژه در عهد مأمون، بیشتر دانش های یونانی را به زبان عربی برگرداندند. اغلب این مترجمان که در بغداد به کار ترجمه می پرداختند از مسیحیان بودند و برخی از آنها برای به دست آوردن نسخه های دست نویس یونانی به آسیای صغیر و سرزمین های زیر فرمان بیزانس اعزام شده بودند.

 یکی دیگر از قدیمی ترین نسخ خطی مکتب عراق، کتاب البیطره است که  درباره علم دامپزشکی است و  در سال 605 ه.ق در بغداد تألیف شده و هم اکنون در کتابخانه مصر در قاهره محفوظ است.

مجموعه دیگری از نگاره های مکتب بغداد، آنهایی هستند که در لا به لای کتابهای مربوط به دستگاه های خودکار، به ویژه مربوط به ساعت های آبی و اسباب های مکانیکی یافت شده و بسیاری از آنها ریشه یونانی دارند. از مشهور ترین این آثار، کتاب آلات خودکار نوشته الجزری است. نسخه مصوری از این کتاب در کتابخانه موزه توپ قاپوسرای استانبول وجود دارد که تاریخ آن 652 ه.ق است و احتمالا در موصل استنساخ شده است.

جدای از مصورسازی آثار علمی و فنی، در اواخر دوران عباسی تصویرگری آثار ادبی نیز رونق گرفت که مقامات حریری و کلیله و دمنه از جمله این آثار ارزشمند محسوب می شوند.

چندین نسخه از کتاب مقامات حریری موجود است که قدیمی ترین آن در کتابخانه ملی پاریس محفوظ و در سال 619 ه.ق نگارش یافته است. مهمترین نسخه کتاب مقامات حریری که آن هم در کتابخانه ملی پاریس نگهداری می شود، در سال 634 ه.ق به دست یحیی بن محمود الواسطی نوشته شده است. تصاویر عالی این کتاب و اشکال بزرگ آن که نقاشی های دیواری را به یاد می آورد، تصویر واقعی زندگی روزانه و حیات اجتماعی را نشان می دهد. در اینجا اعراب قرن سیزدهم در مسجد، مزرعه، صحرا، کتابخانه و هنگام برگذاری جشن و اعیاد مختلف دیده می شوند. در اینجا مبداء و آغاز بسیاری از رسوم نقاشی ایرانی دوره مغول و تیموری دیده می شود، مانند ترسیم چند ردیف تصاویر اشخاصی که نزدیک به هم ایستاده اند و تصاویر اسب در حالات مختلف و ترسیم لباس با چند خط.

نگاره دو دینار از کتاب مقامات حریری - بغداد - 1237 میلادی

نگاره ای از کلیله و دمنه - سوریه - 1200 میلادی 

اثر شاخص دیگر که به شیوه مکتب بغداد مصور شده است کتب کلیله و دمنه است. این اثر مجموعه ای از افسانه های هندی است که توسط ابن مقفع به عربی برگردانده شد. یک نسخه عالی از این کتاب در کتابخانه ملی پاریس وجود دارد که تاریخ آن در حدود سال 628 ه.ق است. تصاویر حیوانات در این کتاب به شیوه ساسانی است و رعایت طبیعت نیز در آن دیده می شود. اشکال حیوانات و مناظر طبیعی اشجار و نباتات به طور کلی حالت تزئینی خاصی را ایجاد کرده است.

جدا از اهمیت مکتب نگارگری بغداد به عنوان نخستین سبک نگارگری اسلامی، این مکتب تنها مکتبی بود که به پدیده های گذرا و نگرشهای روان شناسی و اختلافات طبقاتی توجه داشت و از واقع گرایی نمایانی برخوردار بود. مکاتب بعدی نگارگری اسلامی به سمت و سویی دیگر سوق یافتند و کمتر به بیانی واقع گرایانه و اجتماعی نزدیک شدند.

پوشیده نیست که تنظیم و انتشار کتابشناسی های تخصصی از مؤثرترین راهکارهای تسهیل و تسریع فعالیتهای پژوهشی است. متأسفانه تا پیش از انتشار اثر ارزشمند «کتابشناسی هنر اسلامی» ، تقریبا هیچ اثر جامع و منسجمی وجود نداشت تا در زمینه هنر اسلامی پاسخگوی نیاز محققان باشد. بخشی از مشخصات این اثر را از قسمت راهنمای استفاده کنندگان انتخاب کرده ام که در زیر می آورم:
در این اثر 4538 منبع مرتبط با هنر اسلامی شناسایی، مأخذشناسی و موضوع بندی شده است و در حدود نیمی از این منابع نیز دارای چکیده های راهنما هستند. منابع این کتابشناسی شامل : کتاب، مقاله ( اعم از مقاله نشریات، دایرةالمعارف ها، و مجموعه مقالات) و پایان نامه می باشد. کتابخانه پارسا، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و کتابخانه ادبیات در قم، کتابخانه مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی کشور، کتابخانه بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، کتابخانه مجلس، کتابخانه دانشگاه هنر و کتابخانه دایرةالمعارف بزرگ اسلامی در تهران از جمله کتابخانه هایی بوده اند که جهت شناسایی و فیش برداری کتابها مورد استفاده قرار گرفته اند.
طراحی و فصل بندی کتابشناسی:
1- کلیات :
 - مباحث عمومی
 - تاریخ هنر اسلامی و هنر در جهان اسلام
 - فلسفه هنر
 - موزه ها، نمایشگاه ها و مراکز هنری
 - هنر دینی و اسلامی
 - هنرهای اقوام و ملل
2- ادبیات :
 - مباحث عمومی
 - داستان
 - ادیبان و شاعران
 - شعر و نثر
3- خوشنویسی :
 - مباحث عمومی
 - خط
 - خوشنویسان
 - خوشنویسان قرآن
 - میراث خوشنویسی
4- صنایع دستی :
 - مباحث عمومی
 - سفالگری و سرامیک سازی
 - صنایع چوبی
 - صنایع فلزی
 - نساجی و فرش
 - دیگر صنایع
5- معماری :
 - مباحث عمومی
 - آثار هنری و تاریخی
 - باغ و باغ آرایی
 - بناهای آرامگاهی و زیارتگاه ها
 - تزئینات معماری
 - شهر و شهرسازی
 - کاشی و کاشیکاری
 - مساجد
 - معماران و بنایان
 - معماری گنبدها و برجها
 - معماری مناطق
6- موسیقی :
 - مباحث عمومی
 - احکام فقهی موسیقی
 - گونه های موسیقی
 - موسیقی دانان و آوازخوانان
7- نقاشی :
 - مباحث عمومی
 - احکام نقاشی و مجسمه سازی
 - اسلیمی و نقوش تزئینی
 - تذهیب و تشعیر
 - گونه های نقاشی
 - مینیاتور و نقاشی ایرانی
 - نقاشان
 - نقاشی کتب و کتاب آرایی
8- هنرمندان و پژوهشگران
9- هنرهای نمایشی :
 - تعزیه، شبیه خوانی و آیین های مذهبی
 - سینما
 - نمایش و هنرهای نمایشی
10- فهرستواره ها :
 - فهرستواره عنوان ها
 - فهرستواره پدیدآورندگان
 - فهرستواره ناشران
 - فهرستواره نشریات
 - فهرستواره الفبایی موضوعات
 - فهرستواره عنوان های لاتین
11- نمودارها

شیوه تنظیم اطلاعات :
تقسیم بندی بدنه کتاب به صورت موضوعی است. در ذیل هر یک از عنوان های کتاب، مدخلها بر اساس الفبای پدیدآورندگان و عناوین مدارک مرتب شده اند. هر واحد اطلاعاتی با یک شماره پیاپی مشخص می شود و شامل سه قسمت اصلی: مأخذشناسی، نمایه موضوعی و چکیده می باشد.
مأخذشناسی :
اطلاعات مأخذشناسی هر منبع شامل شش قسمت است: پدیدآورنده، عنوان، مشخصات، ارتباطات محتوایی، کدها و ملاحظات.
نمایه های موضوعی :
در طراحی سیستم نمایه سازی کتاب سعی شده است از مباحث تئوریک صرف پرهیز شود و اصطلاحات رایج و شایع در منابع اسلامی مورد استناد قرار گیرد. اصل اصطلاح سازی و نمایه سازی در واقع برای طبقه بندی و جستجوهای موضوعی نرم افزاری به کار می آید. در عین حال به منظور شناسایی موضوعی منابع، نمایه هایی مختصر برای هر منبع فراهم آمده است و در پایان، فهرستواره الفبایی نمایه های موضوعی همراه شماره های مربوط، به نمایش گذاشته شده است.
چکیده نویسی :
چکیده های این کتابشناسی عمدتا از نوع توصیفی و گاه توصیفی - تشریحی است و تابع اصول و قواعد کلی زیر است:
تعداد کلمات آن محدود است و معمولا از 250 کلمه تجاوز نمی کند.
از هر نوع نقد و نظر و ارزش داوری درباره متن چکیده شده (جز در موارد بسیار اندک)، خودداری شده است.
تمامی موضوعات مهمی که به صورت جانبی در متن اثر مورد بحث قرار گرفته اند، از طریق کلیدواژه به پژوهشگر معرفی شده اند.
فهرستواره ها :
در پایان، چند فهرستواره بر اساس حروف الفبا تنظیم شده است که با مراجعه به آنها می توان به صورتی روشمند، از اطلاعات کتب و منابع استفاده نمود. این فهرستواره ها عبارتند از : عنوان ها، پدیدآورندگان، ناشران، موضوعات به صورت الفبایی، عناوین لاتین و شناسنامه نشریات همراه با تاریخ چاپ مجله.

این اثر سیزدهمین جلد از مجموعه کارنامه منابع اسلامی است که تهیه کننده آن پایگاه اطلاع رسانی سراسری اسلامی (پارسا) و ناشر آن مؤسسه اطلاع رسانی اسلامی مرجع می باشد. این کتاب در 680 صفحه و در شمارگان 1000 نسخه به همراه لوح فشرده، با بهای 150000 ریال منتشر شده است.


 

سیزدهمین نمایشگاه قرآن کریم از تاریخ 18 مهرماه در مصلای امام خمینی تهران آغاز به کار نموده است. خوشبختانه با تغییر مکان نمایشگاه، امسال فضای وسیع تری به بخش های مختلف  اختصاص یافته که این امر طراحی سنجیده تر فضای نمایشگاه را در پی داشته است. نزدیکی به ایستگاه مترو، دسترسی  مناسب به شبکه بزرگراه های شمال ، شرق و مرکز شهر و نیز پارکینگ وسیع مصلا تردد به این نمایشگاه را آسان تر ساخته است. جهت بازدید از نمایشگاه می توانید همه روزه از ساعت 10 الی 17 و 19 الی 22 به ورودی شرقی مصلا مراجعه نمایید. در ادامه به معرفی بخش های مرتبط با موضوعات هنری می پردازم.

بخش هنری:
این بخش از نمایشگاه ، مجموعه گسترده ای از آثار خوشنویسی، تذهیب، نگارگری و حجم سازی را در خود جای داده است اما متاسفانه تعداد زیادی از آثار به نمایش در آمده در این بخش فاقد شناسنامه هستند. نمایش تابلوهای نفیس استاد عارف گیلانی از گنجینه نسخ خطی و هنرهای تزئینی دکتر محمد صادق محفوظی، نمایش صفحات قرآن عقیق به کتابت و تذهیب استاد بهرام سالکی و نیز معرفی قرآن ریحان از قسمت های قابل توجه این بخش از نمایشگاه می باشند. در قسمتی دیگر از این بخش، مجموعه ای از آثارنگارگری برگرفته از مضامین و قصص قرآنی در معرض دید قرار گرفته اند.

بخش نسخ خطی :
در این بخش، تعداد 67 نسخه خطی قرآن که حائز ارزش های هنری ویژه ای هستند به نمایش در آمده اند. این آثار از کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه تهران، کتابخانه و مرکز اسناد ملی ایران، موزه دوران اسلامی، کتابخانه گنجینه کاخ گلستان، موزه آستان حضرت عبدالعظیم و کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه انتخاب شده اند. در میان آثار به نمایش درآمده، دو نسخه خطی به کتابت استاد احمد نیریزی به چشم می خورند که یکی از آنها نسخه قرآن مربوط به سال 1120 هجری و دیگری نسخه ای از کتاب الدعا مربوط به سال 1128 هجری است.  همچینین در این بخش، مجموعه ای از اشیاء شامل قفل ها، سکه ها، جعبه قرآن، زیارت نامه های طلاکوب  و گردبندها که مزین به آیات قرآن هستند در معرض دید قرار گرفته اند. در قسمتی دیگر از بخش نسخ خطی، برای نخستین بار مصاحف مهاجر که مجموعه ای از قرآن های نفیس کاتبان ایرانی در گنجینه ها ، کتابخانه ها و موزه های شخصی خارج از کشور است به نمایش در آمده است.

بخش جوان :
برگزاری جشنواره اینترنتی قرآن و نیز تشکیل کارگاه های آموزشی هنرهای قرآنی از مهمترین اقدامات این بخش از نمایشگاه به شمار می آیند. این کارگاه ها شامل آموزش انواع خطوط  ( شامل ثلث و نسخ، نستعلیق، شکسته نستعلیق، معقلی، کرشمه و معلی )، نگارگری، تذهیب، گرافیک قرآنی، کاشیکاری، حجاری، نقش برجسته، سفالگری، معرق و فرشبافی می باشند.

سرای قرآن و اندیشه :
در این بخش از نمایشگاه، سلسله نشست های قرآن پژوهی  در زمینه های مختلف با حضور اساتید و صاحب نظران برگزار می شود. در زیر به معرفی نشست های هنری سرای قرآن و اندیشه می پردازم :

بخش عکس:
نمایشگاه عکس یا موضوع تجلی قرآن در زندگی مردم ( آغاز به کار در روزهای آینده)

برنامه نمایش آثار سینمایی در بخش سینما از دریچه ماوراء در روزهای آینده اعلام خواهد شد.